Vì sao người thông minh vẫn bị lừa? Sự thật từ AI đến Deepfake

Là một chuyên gia an ninh mạng, tôi thấy rõ một nghịch lý đau đớn: "người khôn của khó" đang trở thành miếng mồi ngon nhất của tội phạm công nghệ cao. Đừng vội đổ lỗi cho sự cả tin, hãy nhìn vào bản chất của những kịch bản lừa đảo tinh vi bậc nhất hiện nay.

1. Kẻ lừa đảo không đơn độc: Đế chế AI "đen"

Nếu bạn nghĩ mình có thể nhận diện email lừa đảo qua lỗi chính tả hay văn phong lủng củng, hãy quên ngay điều đó. Nghiên cứu từ Đại học Carnegie Mellon (Mỹ) chỉ ra rằng 50–75% email spam và tấn công lừa đảo toàn cầu hiện nay do AI thực hiện. Những công cụ như WormGPT, FraudGPT được rao bán trên chợ đen giúp tội phạm viết email chuẩn xác, không một lỗi nhỏ, và quan trọng hơn, chúng cá nhân hóa từng chữ viết.

AI quét dữ liệu công khai trên mạng xã hội, nhận diện bạn đang trong giai đoạn ly hôn, cô đơn hay khủng hoảng tài chính. Từ đó, một "hồ sơ ảo" được dựng lên để trò chuyện, tán tỉnh và dẫn dắt bạn vào các kịch bản đầu tư ma hoặc "chứng minh trong sạch". Đây chính là sự tinh vi khiến người thông minh vẫn bị lừa.

2. Deepfake và sự sụp đổ của niềm tin thị giác

Dự báo năm 2026, tội phạm mạng sẽ đẩy mạnh sử dụng Deepfake. Đừng chủ quan khi nhìn thấy video hay nghe giọng nói của người thân, lãnh đạo qua video call. Các bộ công cụ AI hiện tại có thể giả giọng CEO để ra lệnh chuyển khẩn cấp hay dựng video "cán bộ công an" để đe dọa bắt giam.

Thực tế cho thấy, các vụ lừa đảo mạo danh công an, viện kiểm sát là hình thức phổ biến nhất năm 2025. Chúng dàn dựng "trụ sở công an giả", nhiều người cùng đóng vai điều tra viên, gửi giấy tờ giả để tăng độ tin cậy. Khi áp lực tâm lý và bằng chứng "tai nghe mắt thấy" quá lớn, ngay cả người có lập trường vững vàng cũng dễ lung lay.

3. Tâm lý học tội phạm: Khi "tham" và "sợ" lấn át lý trí

Tại sao người thông minh vẫn bị lừa? Vì tội phạm đánh trúng vào hai bản năng nguyên thủy: Tham lam và Sợ hãi.

• Tham lam: Các chương trình "Lộc Xuân Bính Ngọ", "trúng thưởng xe máy, TV" giả mạo thương hiệu lớn xuất hiện rầm rộ dịp Tết Nguyên đán 2026. Chúng yêu cầu nạn nhân đóng "thuế thu nhập", "phí vận chuyển" trước để nhận quà. Khi lòng tham lấn át, các "lỗ hổng" bảo mật bị che mờ.

• Sợ hãi: Kịch bản "bắt giam", "liên quan rửa tiền" đánh thẳng vào nỗi sợ mất uy tín, tài sản. Chúng tạo ra thời gian biểu khẩn cấp, ép nạn nhân "giữ bí mật", không được hỏi ai để tránh bị lừa.

Chuyên gia Hiếu PC từng nhận định: "Chỉ cần một phút lơ là, người rất hiểu biết cũng sập bẫy". Đánh vào tâm lý "quên nhanh", ham lợi trước mắt là chiêu thức khiến người thông minh mất cảnh giác.

4. Lợi dụng chính sách và lòng trắc ẩn

Giả danh cán bộ nhà nước hỗ trợ nhận quà Tết, mạo danh từ thiện, giả shipper COD là những chiêu bài được ghi nhận gia tăng mạnh dịp cận Tết 2026 tại TP.HCM. Chúng lợi dụng sự tin tưởng vào các chương trình chính sách hoặc lòng trắc ẩn để yêu cầu chuyển khoản trước hoặc bấm link độc.

Một phút nhẹ dạ, tin vào "chính sách hỗ trợ" hay "đơn hàng đang giao" có thể khiến bạn mất trắng số tiền tích cóp cả đời, thậm chí vướng vào các các tổ chức lừa đảo xuyên quốc gia với những chiêu bài "việc nhẹ lương cao".

Giải pháp: Phòng ngừa từ gốc rễ nhận thức

Để bảo vệ bản thân và người thân trước làn sóng lừa đảo tinh vi:

• Nguyên tắc vàng: Không cung cấp OTP, không cài app theo yêu cầu qua điện thoại, không chuyển tiền cho người lạ.

• Kiểm chứng đa chiều: Khi nhận cuộc gọi từ "công an" hay "ngân hàng", hãy gọi lại qua số hotline chính thống.

• Cảnh giác với cơ hội quá tốt: Không có bữa trưa miễn phí. Nếu ai đó hứa hẹn lợi nhuận cao hay quà tặng giá trị lớn mà yêu cầu đóng phí trước, 99% là lừa đảo.

Sự thật là, trình độ càng cao, sự tự tin càng lớn, nhưng chính sự tự tin đó là kẽ hở để tội phạm công nghệ cao khai thác. Hãy luôn giữ cho mình một sự hoài nghi lành mạnh và kiến thức nền tảng vững chắc.